Odrzucenie spadku w imieniu dziecka: kiedy bez zgody sądu, wniosek i koszt

Rodzic może odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez zezwolenia sądu tylko wtedy, gdy spełnione są jednocześnie cztery przesłanki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W każdej innej sytuacji potrzebny jest wniosek o zezwolenie, a bieg sześciomiesięcznego terminu ulega wtedy zawieszeniu na czas trwania tego postępowania. Oświadczenie u notariusza kosztuje 50 zł netto maksymalnej taksy i może objąć wszystkie dzieci naraz.

Poniżej rozkładamy tę procedurę na części: kiedy wyjątek działa, a kiedy nie, do którego sądu trafia wniosek o zezwolenie po zmianie z listopada 2023 roku, co dokładnie rodzic oświadcza pod rygorem odpowiedzialności karnej i ile kosztuje każdy z dwóch wariantów. Opis samej instytucji, razem z terminami dla dorosłych spadkobierców, zebraliśmy na stronie o odrzuceniu spadku u notariusza i w sądzie.

Dlaczego dziecko w ogóle wchodzi do spadku

Mechanizm jest automatyczny i zaskakuje większość rodziców. Kto odrzucił spadek, jest wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 Kodeksu cywilnego). Prawo nie wykreśla go z rodziny, tylko udaje, że go nie było, a wtedy jego udział przypada jego zstępnym, czyli jego dzieciom. Odrzucenie spadku po zadłużonym ojcu przez wszystkie jego dorosłe dzieci przenosi więc spadek na wnuki, w tym na te kilkuletnie.

Dziecko dostaje własny, osobno liczony termin sześciu miesięcy. Nie jest to reszta terminu rodzica ani jego przedłużenie. Termin biegnie od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dziecka dowiedział się o tytule powołania dziecka do spadku (art. 1015 § 1), czyli w typowej sytuacji od dnia, w którym rodzic sam złożył oświadczenie o odrzuceniu. Sąd spadku zawiadamia o odrzuceniu wszystkie znane mu osoby powołane do dziedziczenia (art. 643 Kodeksu postępowania cywilnego), ale czekanie na to pismo to strata cennych tygodni.

Skutek zaniechania nie jest katastrofalny, warto to powiedzieć wprost, bo krąży sporo strasznych opowieści. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2), czyli odpowiedzialność za długi tylko do wartości stanu czynnego spadku (art. 1031 § 2). Dziecko nie odziedziczy więc długu ponad to, co dostało. Kłopot polega na czym innym: żeby to wykazać, trzeba sporządzić wykaz albo spis inwentarza i przez lata bronić się przed wierzycielami, którzy i tak będą pisać do dziecka.

Cztery przesłanki, które zwalniają z zezwolenia sądu

Do 15 listopada 2023 roku każde odrzucenie spadku za dziecko wymagało zgody sądu opiekuńczego, bo jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Ustawa z 28 lipca 2023 roku (Dz.U. 2023 poz. 1615) dodała wyjątek dla najczęstszego układu rodzinnego. Przesłanki są cztery i muszą wystąpić razem.

Przepis kończy się zdaniem, które w praktyce rozstrzyga najwięcej sporów: w braku porozumienia rodziców stosuje się przepis § 3, czyli wraca wymóg zezwolenia sądu. Jeżeli rodzice są po rozwodzie i jedno z nich nie chce podpisać zgody, wyjątek nie działa i trzeba iść do sądu. Podobnie gdy jedno z rodziców zmarło albo gdy dziecko doszło do spadku nie po odrzuceniu przez rodzica, lecz z zupełnie innego tytułu, na przykład jako spadkobierca testamentowy.

Cztery oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej

Ta sama nowelizacja dołożyła do Kodeksu postępowania cywilnego przepis, o którym wzory pism krążące w sieci zwykle milczą. Rodzic, składając w imieniu dziecka oświadczenie o odrzuceniu spadku, oświadcza o czterech rzeczach: o przysługiwaniu mu władzy rodzicielskiej i jej zakresie, o wyrażeniu przez drugiego rodzica zgody (chyba że oświadczenie jest składane wspólnie), o uprzednim odrzuceniu spadku przez któregokolwiek z rodziców oraz o odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców tego dziecka (art. 641 § 3[1]).

Te oświadczenia składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia (art. 641 § 3[2]). Sędzia albo notariusz uprzedza o tym przed odebraniem oświadczenia (§ 3[3]), a przy formie pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym rodzic musi sam wpisać do treści klauzulę „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia" (§ 3[4]). Klauzula zastępuje wtedy pouczenie organu, więc jej brak jest wadą pisma, a nie drobiazgiem.

Cały ten obowiązek odpada w jednym wypadku: gdy przed złożeniem oświadczenia zapadło już zezwolenie sądu na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd. Sąd sprawdził wtedy te okoliczności za rodzica. Jest też ułatwienie, które oszczędza czas i pieniądze: jedno oświadczenie może dotyczyć więcej niż jednego dziecka (art. 641 § 3[5]). Rodzice trojga dzieci nie muszą więc umawiać trzech osobnych czynności.

Wniosek o zezwolenie: sąd opiekuńczy czy sąd spadku

Gdy wyjątek nie działa, trzeba złożyć wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Adresat zależy od tego, czy w rodzinie toczy się już sprawa spadkowa. Zasadą pozostaje sąd opiekuńczy, czyli sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli jednak trwa już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenia udziela sąd spadku (art. 640[1] § 1).

Zmiana idzie dalej, niż mogłoby się wydawać. Z chwilą wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku wniosek złożony wcześniej do sądu opiekuńczego przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi spadku (art. 640[1] § 2). Wniosek nie przepada i nie trzeba go składać od nowa, ale sprawa fizycznie zmienia sąd, co warto wiedzieć, zanim rodzic zacznie się niepokoić brakiem korespondencji. Przed rozpoczęciem pisania po prostu sprawdź, czy któryś z krewnych nie wystąpił już o stwierdzenie nabycia spadku.

Najważniejsza rzecz przy tej drodze dotyczy terminu. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie (art. 1015 § 1[2] Kodeksu cywilnego). Do listopada 2023 roku tego przepisu nie było i rodzice regularnie tracili termin przez zwykłą kolejkę w sądzie. Drugi bezpiecznik działa niezależnie: do zachowania terminu wystarczy złożyć przed jego upływem sam wniosek do sądu o odebranie oświadczenia (art. 1015 § 1[1]), nawet jeżeli posiedzenie odbędzie się miesiące później.

Ile kosztuje odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Rachunek zależy od tego, czy potrzebne jest zezwolenie sądu i czy oświadczenie składasz u notariusza, czy w sądzie. Każda kwota poniżej ma podstawę prawną. Stawki notarialne są maksymalne i doliczany jest do nich podatek od towarów i usług, opłaty sądowe są sztywne.

Przy rodzinie z trojgiem dzieci różnica między drogami robi się wyraźna. U notariusza jedno oświadczenie obejmuje całą trójkę, więc taksa pozostaje jedna. W sądzie opłatę pobiera się od każdego wniosku odrębnie, także wtedy gdy wnioski umieszczono w jednym piśmie (art. 49 ust. 2), więc rachunek rośnie razem z liczbą dzieci. Jeżeli sprawa i tak wymaga zezwolenia sądu, kolejność bywa odwrotna: najpierw zezwolenie, potem jedna wizyta u notariusza z całą dokumentacją.

Kiedy odrzucenie w imieniu dziecka nie jest najlepszym wyjściem

Odrzucenie jest nieodwracalne. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie może być odwołane (art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego), a jedyną drogą wyjścia pozostaje uchylenie się od jego skutków wobec błędu lub groźby, zatwierdzone przez sąd. Dlatego przed decyzją warto ustalić, co naprawdę zostało po zmarłym, zamiast działać na podstawie rodzinnych domysłów o długach.

Bywa, że bilans wygląda gorzej, niż jest. Po osobie prowadzącej jednoosobową działalność do spadku wchodzą nie tylko zobowiązania, ale też należności: niezapłacone faktury, kaucje, nadpłaty podatku. Zanim rodzina uzna, że dziedziczy same długi, warto policzyć drugą stronę bilansu, bo wierzytelności wobec kontrahentów da się dziś sprzedać albo sfinansować przed terminem zapłaty, zamiast czekać na przedawnienie. Odrzucenie spadku oznacza rezygnację również z tych aktywów.

Alternatywą dla odrzucenia jest przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, które ogranicza odpowiedzialność do wartości stanu czynnego spadku (art. 1031 § 2), a zarazem zachowuje prawo do majątku. Przy dziecku ma to dodatkową zaletę: nie wymaga niczyjej zgody, bo dokładnie ten sam skutek nastąpi automatycznie, gdy nikt nie złoży żadnego oświadczenia (art. 1015 § 2). Odrzucenie ma sens wtedy, gdy chodzi o czystą sytuację prawną i o to, by dziecko nigdy nie figurowało wśród spadkobierców, na przykład przy sporze rodzinnym albo przy trwającej egzekucji.

Ostatnia rzecz, o której łatwo zapomnieć: odrzucenie za dziecko przesuwa spadek na kolejne osoby w kolejce, a więc na rodzeństwo zmarłego, jego rodziców, a dalej na ich zstępnych. Rodzina, która chce zamknąć sprawę raz, umawia zwykle jedną wizytę dla całego pokolenia. Jeżeli w tle jest spór o majątek albo darowizny sprzed lat, przed odrzuceniem policz jeszcze zachowek, bo odrzucenie spadku odbiera także to roszczenie. Kompletny przebieg postępowania opisaliśmy w tekście o sprawie spadkowej krok po kroku, a listę adwokatów i radców prawnych od spraw spadkowych znajdziesz w dziedzinie spadki.

Pytania, które pojawiają się najczęściej

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka: ile jest czasu?

Sześć miesięcy od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o tytule powołania dziecka do spadku, czyli zwykle od dnia odrzucenia spadku przez rodzica (art. 1015 § 1). Jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania (art. 1015 § 1[2]).

Co, jeżeli termin dla dziecka już minął?

Spadek uważa się wtedy za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2), więc dziecko odpowiada za długi tylko do wartości stanu czynnego spadku. Pozostaje złożyć wykaz inwentarza albo wnieść o spis inwentarza. Uchylenie się od skutków niezachowania terminu jest możliwe wyłącznie przy błędzie lub groźbie i wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Czy potrzebna jest zgoda obojga rodziców?

Przy wyjątku z art. 101 § 4 tak: drugi rodzic, któremu przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, musi wyrazić zgodę albo oświadczenie składa się wspólnie. W braku porozumienia rodziców wraca wymóg zezwolenia sądu. Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej w tym zakresie nie bierze udziału w czynności.

Czy jedno oświadczenie może objąć kilkoro dzieci?

Tak. Oświadczenie, o którym mowa w art. 641 § 3[1] Kodeksu postępowania cywilnego, może dotyczyć więcej niż jednego dziecka (§ 3[5]). U notariusza oznacza to jedną czynność i jedną taksę dla całego rodzeństwa. W sądzie opłatę liczy się jednak od każdego wniosku odrębnie (art. 49 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych).

Gdzie złożyć oświadczenie za dziecko?

Przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie (art. 640 § 1). Oba organy przesyłają je następnie do sądu spadku. Oświadczenie można też złożyć w sądzie spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku (art. 640 § 2).

Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. Terminy w sprawach spadkowych są zawite, a odrzucenia nie da się cofnąć, więc sytuację swojego dziecka omów z adwokatem lub radcą prawnym, zanim złożysz oświadczenie. Stan prawny: Kodeks cywilny t.j. Dz.U. 2026 poz. 795, Kodeks postępowania cywilnego t.j. Dz.U. 2026 poz. 468, Kodeks rodzinny i opiekuńczy t.j. Dz.U. 2026 poz. 236.