Zachowek: ile wynosi, komu przysługuje po rodzicach i ile procent spadku
Zachowek to połowa wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, gdy jest on trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym. Liczy się go od substratu, do którego dolicza się darowizny, a darowizn dla dzieci nie odcina żadna granica czasowa.
67 450 prawników wykonujących zawód bez rejestracji
Stan prawny: Kodeks cywilny t.j. Dz.U. 2026 poz. 795, z uwzględnieniem zmian z ustawy o fundacji rodzinnej obowiązujących od 22 maja 2023 r.
Rejestr na żywo
wpis do rejestruPrawdziwe wpisy z naszej bazy. Sprawy o zachowek prowadzi zwykle prawnik od spraw spadkowych; specjalizację prawnik wskazuje na swoim profilu.
Wszystkie liczby na tej stronie pochodzą z tekstów pierwotnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw, a nie z opracowań. Przy każdej podajemy artykuł, żeby dało się ją sprawdzić w kilkanaście sekund.
Zasada z jednego przepisu
Ile wynosi zachowek i ile procent spadku to naprawdę jest
Zachowek to ułamek udziału spadkowego, a nie ułamek całego spadku. Ta jedna różnica odpowiada za większość pomyłek w rachunkach robionych domowym sposobem. Artykuł 991 § 1 Kodeksu cywilnego mówi, że uprawnionemu należy się połowa wartości udziału, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie tej wartości, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni. Żeby dojść do kwoty, trzeba więc najpierw ustalić udział ustawowy, a dopiero potem wziąć z niego ułamek.
Warto zauważyć asymetrię, którą łatwo przeoczyć. Podwyższenie do dwóch trzecich z powodu małoletniości dotyczy wyłącznie zstępnego, bo przepis mówi o małoletnim uprawnionym zstępnym. Trwała niezdolność do pracy działa szerzej i podnosi zachowek każdemu uprawnionemu, także owdowiałemu małżonkowi i rodzicowi spadkodawcy.
| Kto dziedziczy z ustawy | Udział ustawowy uprawnionego | Zachowek zwykły (1/2) | Zachowek podwyższony (2/3) |
|---|---|---|---|
| Jedno dziecko, bez małżonka | Całość, czyli 1/1 | 50 % substratu | około 66,7 % substratu |
| Dwoje dzieci, bez małżonka | 1/2 | 25 % substratu | około 33,3 % substratu |
| Troje dzieci, bez małżonka | 1/3 | około 16,7 % substratu | około 22,2 % substratu |
| Małżonek i jedno dziecko | Po 1/2 dla każdego | 25 % substratu dla każdego | około 33,3 % substratu |
| Małżonek i troje dzieci | Po 1/4 dla każdego | 12,5 % substratu dla każdego | około 16,7 % substratu |
| Małżonek i czworo dzieci | Małżonek 1/4, każde dziecko 3/16 | Małżonek 12,5 %, dziecko około 9,4 % | Małżonek około 16,7 %, dziecko 12,5 % |
Ostatni wiersz pokazuje regułę, o której rzadko się pamięta. Przy dziedziczeniu z dziećmi część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku (art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego). Przy czworgu dzieci równy podział dałby po jednej piątej, więc małżonek dostaje jedną czwartą, a pozostałe trzy czwarte dzieli się na czworo. To podnosi zachowek małżonka i obniża zachowek każdego dziecka.
Krąg zamknięty
Komu przysługuje zachowek, a komu nie przysługuje wcale
Prawo do zachowku mają wyłącznie zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, i tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Oba warunki muszą być spełnione naraz. Rodzice należą do kręgu, ale są powołani z ustawy dopiero w braku zstępnych, więc przy żyjącym dziecku spadkodawcy zachowek im nie przysługuje. Rodzeństwo bywa spadkobiercą ustawowym, ale w art. 991 § 1 go nie ma, więc nie dostanie zachowku w żadnym układzie.
| Kto | Prawo do zachowku | Warunek albo zastrzeżenie | Podstawa prawna |
|---|---|---|---|
| Dzieci i dalsi zstępni | Tak, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy | Wnuk dopiero wtedy, gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek, zrzekł się dziedziczenia albo został uznany za niegodnego | Art. 991 § 1 w związku z art. 931 § 2 KC |
| Małżonek | Tak, jeżeli małżeństwo trwało do chwili śmierci | Udział małżonka dziedziczącego z dziećmi nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku, co podnosi też jego zachowek | Art. 991 § 1 w związku z art. 931 § 1 KC |
| Rodzice spadkodawcy | Tak, ale tylko w braku zstępnych | Gdy spadkodawca zostawił choćby jedno dziecko, rodzice nie są powołani z ustawy, więc zachowek im nie przysługuje | Art. 991 § 1 w związku z art. 932 KC |
| Rodzeństwo | Nie, w żadnym układzie | Rodzeństwo bywa spadkobiercą ustawowym, ale art. 991 § 1 wymienia zamknięty krąg trzech grup i rodzeństwa w nim nie ma | Art. 991 § 1 KC |
| Dziadkowie, konkubent, synowa, zięć | Nie | Także wtedy, gdy faktycznie opiekowali się spadkodawcą przez lata; opieka nie tworzy prawa do zachowku | Art. 991 § 1 KC |
| Osoba wydziedziczona w testamencie | Nie, jeżeli wydziedziczenie jest skuteczne | Przyczyna musi wynikać z treści testamentu i mieścić się w trzech punktach art. 1008; wydziedziczenie nie działa, jeżeli spadkodawca przebaczył | Art. 1008, 1009 i 1010 KC |
| Osoba, która zrzekła się dziedziczenia | Nie | Umowa notarialna zawarta za życia spadkodawcy; obejmuje też zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej | Art. 1048 i art. 1049 KC |
| Osoba, która odrzuciła spadek | Nie, ale liczy się do ułamków | Przy ustalaniu udziału stanowiącego podstawę obliczenia zachowku odrzucającego i niegodnego UWZGLĘDNIA SIĘ, choć sami zachowku nie dostaną | Art. 992 KC |
Kogo liczy się do ułamków, choć sam zachowku nie dostanie
Artykuł 992 Kodeksu cywilnego ustawia to wbrew intuicji i potrafi zmienić kwotę o kilkadziesiąt tysięcy złotych. Przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę obliczenia zachowku UWZGLĘDNIA SIĘ spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy spadek odrzucili, a NIE UWZGLĘDNIA SIĘ tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Innymi słowy: brat, który odrzucił spadek, nadal powiększa mianownik i obniża Twój zachowek, a brat wydziedziczony w testamencie znika z rachunku i Twój zachowek rośnie.
Najczęstsza pomyłka w tej sprawie
Darowizna a zachowek: granica dziesięciu lat nie dotyczy darowizn dla dzieci
Darowizna na rzecz dziecka, małżonka albo rodzica spadkodawcy dolicza się do substratu zachowku bez żadnej granicy czasowej. Zdanie „darowizna sprzed dziesięciu lat już się nie liczy" krąży po forach i po poradnikach, a przepis mówi coś innego. Artykuł 994 § 1 wyłącza z doliczania darowizny dokonane przed więcej niż dziesięciu laty, ale tylko te uczynione na rzecz osób NIEBĘDĄCYCH SPADKOBIERCAMI ALBO UPRAWNIONYMI DO ZACHOWKU. Dziecko spadkodawcy jest uprawnione do zachowku z definicji, więc mieszkanie darowane mu w 2001 roku wchodzi do rachunku tak samo jak darowizna z zeszłego roku.
Ten sam błąd popełnia się w drugą stronę przy przedawnieniu. Doliczanie darowizny do substratu i przedawnienie roszczenia to dwie różne rzeczy, rządzone przez dwa różne przepisy. Darowizna z 2001 roku wchodzi do rachunku, ale roszczenie o uzupełnienie zachowku przeciwko obdarowanemu i tak wygasa po pięciu latach od śmierci spadkodawcy, a nie od daty umowy.
| Pozycja | Czy wchodzi do substratu | Szczegół, który przesądza | Podstawa prawna |
|---|---|---|---|
| Czysta wartość spadku | Wchodzi | Aktywa pomniejszone o długi spadkowe. Zapisów zwykłych i poleceń nie odlicza się, mimo że są długami spadku | Art. 993 § 1 KC |
| Darowizna dla dziecka, małżonka lub rodzica | Wchodzi zawsze | Bez granicy czasowej. Darowizna sprzed dwudziestu czy trzydziestu lat dolicza się tak samo jak zeszłoroczna, bo obdarowany jest uprawniony do zachowku | Art. 993 § 1 i art. 994 § 1 KC |
| Darowizna dla osoby obcej | Tylko z ostatnich dziesięciu lat | Liczone wstecz od otwarcia spadku. To jedyna sytuacja, w której granica dziesięciu lat w ogóle działa | Art. 994 § 1 KC |
| Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte | Nie wchodzą | Prezenty urodzinowe, ślubne i podobne, oceniane miarą przyjętą w danych stosunkach, niezależnie od tego, kto je dostał | Art. 994 § 1 KC |
| Darowizna sprzed urodzenia się zstępnego | Nie wchodzi do jego zachowku | Wyjątek: dolicza się, gdy darowiznę uczyniono na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego | Art. 994 § 2 KC |
| Darowizna sprzed zawarcia małżeństwa | Nie wchodzi do zachowku małżonka | Do zachowku dzieci ta sama darowizna może się już doliczać, więc substrat bywa różny dla różnych uprawnionych | Art. 994 § 3 KC |
| Zapis windykacyjny | Wchodzi | Wartość liczona według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku | Art. 993 § 1 i art. 995 § 2 KC |
| Fundusz założycielski fundacji rodzinnej | Wchodzi, z wyjątkami | Nie dolicza się funduszu wniesionego wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku, chyba że fundacja jest spadkobiercą | Art. 993 § 2 i art. 994[1] § 1 KC |
Do tego dochodzi reguła wyceny z art. 995 § 1, która w praktyce decyduje o wysokości roszczenia bardziej niż cokolwiek innego. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według STANU z chwili jej dokonania, ale według CEN z chwili ustalania zachowku. Mieszkanie w stanie deweloperskim darowane w 2010 roku wycenia się dziś jako mieszkanie w stanie deweloperskim, po dzisiejszych cenach. Remont zrobiony przez obdarowanego po darowiźnie podnosi wartość lokalu, ale nie podnosi substratu, bo nie należał do stanu z chwili darowizny.
Policzone, nie przepisane
Jak obliczyć zachowek po rodzicach: rachunek na konkretnych liczbach
Weźmy najczęstszy układ, z jakim ludzie przychodzą do kancelarii. Rodzic zostawił dwoje dzieci. Piętnaście lat przed śmiercią przepisał całe mieszkanie warte dziś 600 000 zł jednemu z nich w formie darowizny. Testamentu nie było, w spadku nie zostało nic. Drugie dziecko, pełnoletnie i zdolne do pracy, pyta, czy cokolwiek mu się należy.
| Krok | Wynik | Podstawa prawna |
|---|---|---|
| Czysta wartość spadku | 0 zł, majątek rozdano za życia | Art. 993 § 1 KC |
| Doliczenie darowizny sprzed 15 lat | 600 000 zł, granica dziesięciu lat nie działa, bo obdarowany jest dzieckiem | Art. 994 § 1 KC |
| Substrat zachowku | 600 000 zł | Art. 993 i art. 995 KC |
| Udział ustawowy uprawnionego | 1/2, bo dzieci jest dwoje | Art. 931 § 1 KC |
| Zachowek osoby dorosłej i zdolnej do pracy | 150 000 zł, czyli 1/2 z 1/2 substratu | Art. 991 § 1 KC |
| Ten sam zachowek, gdyby uprawniony był małoletni | 200 000 zł, czyli 2/3 z 1/2 substratu | Art. 991 § 1 KC |
| Od kogo żądać zapłaty | Od obdarowanego brata, bo w spadku nie ma z czego zapłacić | Art. 1000 § 1 KC |
| Czy obdarowany zapłaci całość | Tak; odpowiada do nadwyżki ponad własny zachowek, a nadwyżka wynosi 450 000 zł | Art. 1000 § 2 KC |
| Opłata od pozwu | 7 500 zł, czyli 5 % wartości przedmiotu sporu | Art. 13 ust. 2 u.k.s.c. |
| Ta sama opłata po wcześniejszej mediacji | 7 100 zł, obniżka o dwie trzecie, ale nie więcej niż 400 zł | Art. 13e u.k.s.c. |
Rachunek pokazuje, dlaczego przepisanie mieszkania za życia „żeby uniknąć zachowku" zwykle nie działa. Darowizna nie znika z rachunku, tylko przenosi ciężar zapłaty ze spadkobiercy na obdarowanego. Zmienia się adresat roszczenia i data, od której biegnie przedawnienie, a nie sama kwota.
Zwróć też uwagę na sufit opłaty sądowej. Przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł opłata wynosi 5 % i nie może przekroczyć 100 000 zł. Ta górna granica spadła z 200 000 zł ustawą z 25 lipca 2025 r., która weszła w życie 23 września 2025 r. Tekst jednolity ustawy o kosztach sądowych drukuje oba brzmienia obok siebie, przez co starsze poradniki nadal podają nieaktualny sufit.
Kolejność jest sztywna
Od kogo żądać zachowku: spadkobierca, zapisobierca czy obdarowany
Kolejności nie da się wybrać. Najpierw pozywa się spadkobiercę, a do obdarowanego można sięgnąć dopiero wtedy, gdy od spadkobiercy i od zapisobiercy windykacyjnego zachowku uzyskać się nie da. Pozew skierowany od razu do obdarowanego, w sytuacji gdy spadkobierca ma z czego zapłacić, kończy się oddaleniem powództwa, a to oznacza przepadek opłaty sądowej i obowiązek zwrotu kosztów drugiej stronie.
Spadkobierca
Suma pieniężna potrzebna do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia
Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek
Art. 991 § 2 i art. 999 KC
Zapisobierca windykacyjny
Dopiero gdy uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy
Tylko w granicach wzbogacenia; może zwolnić się, wydając przedmiot zapisu. Kilku zapisobierców odpowiada solidarnie
Art. 999[1] KC
Obdarowany
Dopiero gdy nie da się uzyskać zachowku ani od spadkobiercy, ani od zapisobiercy windykacyjnego
Tylko w granicach wzbogacenia; może zwolnić się, wydając przedmiot darowizny. Obdarowany wcześniej odpowiada dopiero po późniejszym
Art. 1000 i art. 1001 § 1 KC
Fundacja rodzinna i osoby, które dostały mienie po jej rozwiązaniu
Na tych samych zasadach co obdarowany
Tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu założycielskiego albo otrzymania mienia
Art. 1000 § 4 do § 7 KC
Wewnątrz grupy obdarowanych obowiązuje jeszcze jedna kolejność, odwrócona względem chronologii. Obdarowany wcześniej odpowiada dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od obdarowanego później (art. 1001 § 1 Kodeksu cywilnego). Sięga się więc od końca, od ostatniej darowizny w stronę pierwszej.
Każdy z obowiązanych spoza kręgu spadkobierców ma też własną furtkę. Obdarowany i zapisobierca windykacyjny mogą zwolnić się od zapłaty, wydając przedmiot darowizny albo zapisu (art. 1000 § 3 i art. 999[1] § 3). W sprawie o darowane mieszkanie ta furtka bywa dla obu stron lepsza od wyroku zasądzającego kwotę, której obdarowany nie ma skąd wziąć.
Dwa terminy, dwie różne daty startu
Zachowek: przedawnienie i termin, po którym roszczenie wygasa
Roszczenie o zachowek przedawnia się po pięciu latach, ale te pięć lat biegnie od dwóch różnych zdarzeń, zależnie od tego, kogo pozywasz. Przeciwko spadkobiercy termin liczy się od ogłoszenia testamentu, przeciwko obdarowanemu od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci (art. 1007 Kodeksu cywilnego). Ogłoszenie testamentu bywa dokonane rok albo trzy lata po pogrzebie, więc oba zegary potrafią rozjechać się o kilka lat w tej samej sprawie.
| Roszczenie przeciwko | Termin | Od kiedy biegnie | Uwaga praktyczna | Podstawa prawna |
|---|---|---|---|---|
| Spadkobiercy | 5 lat | Ogłoszenie testamentu | Przy dziedziczeniu ustawowym takiego zdarzenia nie ma, bo nie ma testamentu do ogłoszenia | Art. 1007 § 1 KC |
| Obdarowanemu | 5 lat | Otwarcie spadku, czyli śmierć spadkodawcy | Data samej umowy darowizny nie ma tu żadnego znaczenia, liczy się dzień śmierci darczyńcy | Art. 1007 § 2 KC |
| Zapisobiercy windykacyjnemu | 5 lat | Otwarcie spadku | Ten sam start co przy obdarowanym, mimo że zapis windykacyjny działa dopiero po stwierdzeniu nabycia spadku | Art. 1007 § 2 KC |
| Fundacji rodzinnej | 5 lat | Otwarcie spadku | Osobny przepis dla funduszu założycielskiego i osobny dla mienia wydanego po rozwiązaniu fundacji | Art. 1007 § 3 i § 4 KC |
Zachowek bez testamentu: od czego wtedy biegnie przedawnienie
Gdy testamentu nie było, a majątek rozszedł się w darowiznach, roszczenie kieruje się do obdarowanych i liczy się pięć lat od śmierci spadkodawcy. Zdarzenie z art. 1007 § 1, czyli ogłoszenie testamentu, po prostu nie zachodzi, bo nie ma czego ogłaszać. To jest ta sytuacja, w której najłatwiej stracić roszczenie przez zwłokę, bo nikt nie dostaje z sądu żadnego pisma, które przypomniałoby o biegu terminu.
Sprawę o zachowek można wytoczyć, zanim zapadnie postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Bieg terminu nie czeka na uporządkowanie spraw spadkowych, więc odkładanie pozwu do czasu, aż rodzina „załatwi papiery", bywa najkosztowniejszą decyzją w całej sprawie. Jeżeli formalności dopiero przed Tobą, zacznij od stwierdzenia nabycia spadku, ale terminu z art. 1007 pilnuj równolegle.
Stan prawny od 22 maja 2023 roku
Pozwany o zachowek ma dziś trzy narzędzia, których wcześniej nie było w ustawie
Od 22 maja 2023 roku obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Artykuł 997[1] Kodeksu cywilnego dodała ustawa o fundacji rodzinnej i jest to najpoważniejsza zmiana w prawie zachowku od dziesięcioleci. Wcześniej sądy sięgały w takich sytuacjach po ogólną klauzulę zasad współżycia społecznego, co było sporne i nieprzewidywalne. Dziś jest to wyraźna podstawa ustawowa, a sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron naraz.
Odroczenie terminu płatności
Bez zmiany kwoty, przesuwa się tylko moment zapłaty. Przydatne, gdy obdarowany musi najpierw sprzedać nieruchomość albo dokończyć kredyt.
Art. 997[1] § 1 KC
Rozłożenie na raty
Raty nie mogą przekraczać łącznie 5 lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może na wniosek zobowiązanego przedłużyć ten termin, najwyżej do 10 lat.
Art. 997[1] § 2 KC
Obniżenie zachowku
Tylko w wyjątkowych przypadkach i nie na zawsze. Gdy okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną, obowiązany zwraca kwotę, o którą zachowek obniżono, ale nie można tego żądać po 5 latach od dnia obniżenia.
Art. 997[1] § 1 i § 3 KC
Dla osoby dochodzącej zachowku wniosek jest praktyczny: wygrana sprawa nie zawsze oznacza przelew w całości i od razu. Dla osoby pozwanej wniosek jest odwrotny: sytuację majątkową trzeba wykazać dowodami już w odpowiedzi na pozew, bo sąd nie zastosuje art. 997[1] z urzędu, gdy nikt o to nie wniesie i niczego nie udowodni.
Druga zmiana z 22 maja 2023 roku
Zrzeczenie się zachowku u notariusza: dziś można zrzec się samego zachowku
Artykuł 1048 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku, w całości albo w części. To rozwiązanie działa od 22 maja 2023 roku i zamyka spór, który przez lata dzielił notariuszy. Umowę zawiera przyszły spadkobierca ustawowy z przyszłym spadkodawcą, za jego życia, i musi ona mieć formę aktu notarialnego. Rozwiązanie ma sens w firmach rodzinnych i przy przekazywaniu gospodarstwa jednemu z dzieci: pozostałe mogą zrzec się zachowku, zachowując prawo do dziedziczenia reszty majątku.
Odrzucenie spadku
Po śmierci, w sześć miesięcy. NIE obejmuje zstępnych, którzy wchodzą na miejsce odrzucającego i muszą złożyć własne oświadczenia.
Art. 1012 i art. 1020 KC
Zrzeczenie się dziedziczenia
Za życia spadkodawcy, aktem notarialnym. OBEJMUJE zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Wyłącza też prawo do zachowku.
Art. 1048 § 1 i art. 1049 § 1 KC
Zrzeczenie się samego zachowku
Za życia spadkodawcy, aktem notarialnym, w całości albo w części. Zrzekający się nadal dziedziczy z ustawy, traci tylko roszczenie o zachowek.
Art. 1048 § 2 KC
Pułapka siedzi w art. 1049 § 1 i dotyczy obu wariantów zrzeczenia. Zrzeczenie obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Podpis pod aktem notarialnym może więc pozbawić zachowku także dzieci i wnuki osoby, która go składa, o czym w rozmowie przy stole rzadko ktoś myśli. Jeżeli intencją jest zrzeczenie tylko za siebie, trzeba to w umowie napisać wprost.
Zrzeczenie da się później odwołać, ale wyłącznie umową między tym, kto się zrzekł, a tym, po kim się zrzeczono, i również w formie aktu notarialnego (art. 1050 Kodeksu cywilnego). Po śmierci spadkodawcy odwrócić tego już nie można. Wcześniejsze uporządkowanie majątku między małżonkami omawiamy osobno na stronie o rozdzielności majątkowej.
Dwa różne mechanizmy
Wydziedziczenie a zachowek i kiedy pozbawienie zachowku naprawdę działa
Samo napisanie w testamencie „pozbawiam syna zachowku" nie wystarcza. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu i mieścić się w jednym z trzech punktów art. 1008 Kodeksu cywilnego. Ustawa wymienia uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności spadkodawcy albo jego bliskiego oraz rażącą obrazę czci, a także uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Katalog jest zamknięty, a testament bez wskazanej przyczyny nie odbiera zachowku.
Testament a zachowek: czy testament pozbawia prawa do zachowku
Nie. Sam testament, nawet notarialny i nawet przepisujący cały majątek jednej osobie, nie odbiera nikomu zachowku. Testament rozstrzyga, KTO dziedziczy, a zachowek jest osobnym roszczeniem pieniężnym przysługującym właśnie dlatego, że ktoś został pominięty. Pominięty w testamencie syn nie dziedziczy niczego, ale może żądać od spadkobiercy testamentowego zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku (art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego). Jedyną drogą do pozbawienia zachowku testamentem jest skuteczne wydziedziczenie ze wskazaną przyczyną, a nie samo pominięcie.
Wydziedziczenie nie działa również wtedy, gdy spadkodawca przebaczył uprawnionemu (art. 1010 § 1). Przebaczenie jest skuteczne nawet wówczas, gdy spadkodawca nie miał w tej chwili zdolności do czynności prawnych, byle nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. To najczęstsza linia obrony w sprawach, w których wydziedziczony syn wrócił do domu i opiekował się ojcem przez ostatnie lata.
Wydziedziczenie dziecka nie odbiera zachowku wnukom
Artykuł 1011 Kodeksu cywilnego przesądza, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby on sam przeżył spadkodawcę. Dziadek, który wydziedzicza syna, żeby majątek nie trafił do jego gałęzi rodziny, osiąga skutek przeciwny do zamierzonego: syn traci zachowek, ale wnuki go zyskują, mimo że ojciec żyje. Tego skutku nie da się wyłączyć samym testamentem.
Osobnym mechanizmem jest niegodność dziedziczenia. Uznać za niegodnego może tylko sąd, na żądanie każdego, kto ma w tym interes, w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie, i nie później niż trzy lata od otwarcia spadku (art. 929). Katalog z art. 928 § 1 obejmuje między innymi umyślne ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy, ukrycie lub podrobienie testamentu, uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego oraz uporczywe uchylanie się od pieczy nad spadkodawcą. Niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, ale jego zstępni dziedziczą po nim normalnie.
Termin liczony od dnia zapłaty
Podatek od zachowku i sześć miesięcy, które zaczynają biec dopiero po przelewie
Zachowek podlega podatkowi od spadków i darowizn, ale najbliższa rodzina jest z niego całkowicie zwolniona, jeżeli zgłosi nabycie w terminie 6 miesięcy. Kluczowa jest data, od której ten termin biegnie. Obowiązek podatkowy przy nabyciu tytułem zachowku powstaje z chwilą zaspokojenia roszczenia (art. 6 ust. 1 pkt 2a ustawy o podatku od spadków i darowizn), czyli w dniu, w którym pieniądze faktycznie wpłynęły. Nie od śmierci spadkodawcy, nie od wyroku i nie od jego uprawomocnienia.
Zwolnienie z art. 4a ust. 1 obejmuje małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, a przepis odsyła do art. 6 ust. 1 pkt 2 do 5, więc obejmuje także pkt 2a dotyczący zachowku. Krąg uprawnionych do zachowku, czyli zstępni, małżonek i rodzice, mieści się w tym zwolnieniu w całości. W praktyce oznacza to, że prawidłowo zgłoszony zachowek dla dziecka, małżonka albo rodzica jest wolny od podatku bez względu na kwotę.
Zgłoszenia dokonuje się naczelnikowi urzędu skarbowego, potocznie na formularzu SD-Z2. Przekroczenie terminu 6 miesięcy oznacza utratę zwolnienia i opodatkowanie na zasadach ogólnych według skali i grupy podatkowej, a przy zachowku liczonym w setkach tysięcy złotych jest to najdroższy możliwy sposób zaoszczędzenia jednego wieczoru. Rata zachowku płacona po rozłożeniu na raty z art. 997[1] uruchamia obowiązek podatkowy stopniowo, bo przepis mówi o zaspokojeniu roszczenia, także częściowym.
Kolejność czynności
Pozew o zachowek krok po kroku
Ustal, czy w ogóle jesteś uprawniony
Sprawdź, czy przy dziedziczeniu ustawowym byłbyś powołany do spadku. Rodzice odpadają, gdy są zstępni, wnuk odpada, gdy jego rodzic żyje i dziedziczy. Bez tego warunku dalsze liczenie nie ma sensu.
Zbierz wszystkie darowizny z życia spadkodawcy
To zwykle najtrudniejszy i najbardziej opłacalny krok. Akty notarialne darowizn nieruchomości znajdziesz przez księgi wieczyste i wypisy z aktów. Darowizny dla dzieci wchodzą do rachunku bez względu na to, jak dawno je zrobiono.
Wyceń majątek według cen dzisiejszych
Stan rzeczy bierze się z chwili darowizny, ale ceny z chwili ustalania zachowku. Mieszkanie darowane za 150 000 zł w 2008 roku liczy się dziś według dzisiejszej wartości rynkowej, i to zwykle przesądza o wysokości roszczenia.
Odejmij to, co już dostałeś
Na należny zachowek zalicza się darowizny i zapisy windykacyjne, które sam otrzymałeś od spadkodawcy, a przy zstępnym także ponadprzeciętne koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego.
Wezwij do zapłaty przed pozwem
Zachowek jest roszczeniem o zapłatę sumy pieniężnej, więc wymaga wezwania. Pisemne wezwanie z terminem wyznacza moment wymagalności, od którego liczą się odsetki, i bywa jedynym potrzebnym krokiem, gdy rodzina chce się dogadać.
Rozważ mediację, zanim złożysz pozew
Udział w mediacji przed wytoczeniem powództwa obniża opłatę od pozwu o dwie trzecie, najwyżej o 400 zł. Przy sporze rodzinnym mediacja bywa też jedyną drogą, po której da się jeszcze rozmawiać na świętach.
Sprawy o zachowek toczą się w procesie, a nie w postępowaniu nieprocesowym jak stwierdzenie nabycia spadku czy dział spadku. To dwa różne tryby i dwa różne pisma wszczynające, więc wniosek złożony zamiast pozwu wraca do poprawienia. Granicę właściwości wyznacza wartość przedmiotu sporu: powyżej stu tysięcy złotych sprawę rozpoznaje sąd okręgowy, poniżej rejonowy (art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego). Roszczenie z naszego przykładu, 150 000 zł, trafia więc do sądu okręgowego.
W Twoim mieście
Adwokat, radca prawny i kancelaria od zachowku
Powództwo o zachowek wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego), więc pełnomocnika wybiera się zwykle w tym samym mieście, a nie tam, gdzie mieszka uprawniony. W procesie cywilnym adwokat i radca prawny mają identyczne uprawnienia pełnomocnika, więc obie nazwy opisują tę samą grupę osób i obie warto sprawdzić w rejestrze.
- Prawnik od spadków Warszawa
- Prawnik od spadków Kraków
- Prawnik od spadków Wrocław
- Prawnik od spadków Poznań
- Prawnik od spadków Gdańsk
- Prawnik od spadków Katowice
- Prawnik od spadków Łódź
- Przeszukaj cały rejestr
Zanim podpiszesz umowę z pełnomocnikiem, sprawdź jego numer wpisu w rejestrze adwokatów i radców prawnych. Postępowanie, od którego zaczyna się większość spraw spadkowych, opisujemy na stronie stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku, a gdy w spadku są długi, warto najpierw przeczytać o odrzuceniu spadku i terminie sześciu miesięcy. Gdy majątek do podziału to nieruchomość we współwłasności, kolejnym krokiem bywa zniesienie współwłasności ze spłatą. Rachunek pełnomocnika w sprawie o zachowek rozkładamy we wpisie o koszcie adwokata od zachowku.
Częste pytania
Zachowek: pytania, które zadajecie najczęściej
- Ile wynosi zachowek?
- Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie tego udziału należą się, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy uprawnionym zstępnym jest osoba małoletnia (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego). Punktem wyjścia jest więc zawsze udział ustawowy, a nie cała wartość spadku.
- Ile procent wynosi zachowek po rodzicach?
- Przy dwojgu dzieci udział ustawowy każdego wynosi połowę spadku, więc zachowek to jedna czwarta wartości substratu, czyli 25 procent. Przy trojgu dzieci udział ustawowy to jedna trzecia, a zachowek jedna szósta, czyli około 16,7 procent. Procent zależy od liczby osób dziedziczących z ustawy, dlatego jednej uniwersalnej liczby tu nie ma.
- Komu przysługuje zachowek?
- Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ale tylko tym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego). Rodzeństwo, dziadkowie, wnuki dziedziczącego dziecka ani konkubent zachowku nie dostaną. Rodzice mają prawo do zachowku dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie zostawił zstępnych.
- Czy darowizna sprzed 10 lat wlicza się do zachowku?
- Tak, jeżeli obdarowanym był spadkobierca albo osoba uprawniona do zachowku. Granica dziesięciu lat z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób, które nie są ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku. Mieszkanie darowane dziecku dwadzieścia lat przed śmiercią dolicza się do substratu w całości.
- Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?
- Roszczenie przeciwko spadkobiercy przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci (art. 1007 Kodeksu cywilnego). To dwa różne terminy o dwóch różnych datach startu i potrafią się rozjechać o lata.
- Czy zachowek należy się, gdy nie ma testamentu?
- Tak. Roszczenie o zachowek powstaje także przy dziedziczeniu ustawowym, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej mu wartości, najczęściej dlatego, że spadkodawca rozdał majątek za życia w darowiznach. Wtedy nie ma jednak ogłoszenia testamentu, więc pięcioletni termin z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego nie ma od czego biec.
- Czy wnukom należy się zachowek po dziadkach?
- Tak, ale tylko wtedy, gdy wnuk byłby powołany do spadku z ustawy, czyli gdy jego rodzic nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek, został uznany za niegodnego albo zrzekł się dziedziczenia. Zstępni wydziedziczonego zstępnego mają prawo do zachowku nawet wtedy, gdy wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011 Kodeksu cywilnego).
- Czy można zrzec się prawa do zachowku u notariusza?
- Tak, od 22 maja 2023 roku. Artykuł 1048 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się samego prawa do zachowku, w całości albo w części. Umowę zawiera się z przyszłym spadkodawcą za jego życia, w formie aktu notarialnego. Zrzeczenie obejmuje też zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.
- Czy zachowek można rozłożyć na raty?
- Tak. Obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997[1] Kodeksu cywilnego, obowiązuje od 22 maja 2023 roku). Raty nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może przedłużyć ten termin najwyżej do dziesięciu lat.
- Czy od zachowku trzeba zapłacić podatek?
- Zachowek podlega podatkowi od spadków i darowizn (art. 1 ust. 1 pkt 5 ustawy o podatku od spadków i darowizn), ale najbliższa rodzina jest z niego zwolniona po zgłoszeniu nabycia w terminie sześciu miesięcy. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zaspokojenia roszczenia, więc termin liczy się od dnia otrzymania pieniędzy, a nie od śmierci spadkodawcy.
Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. Wysokość zachowku zależy od wyceny majątku, od kompletu darowizn ujawnionych w sprawie i od tego, kto faktycznie dziedziczy, a każdy z tych elementów bywa sporny, dlatego swoją sytuację omów z adwokatem lub radcą prawnym.
Znajdź prawnika do sprawy o zachowek
67 450 adwokatów i radców prawnych z rejestrów, z numerem wpisu do sprawdzenia. Napisz, kiedy zmarł spadkodawca, czy był testament i co rozdano w darowiznach, a pokażemy prawników prowadzących sprawy o zachowek.