Przejdź do treści
ZnanaKancelaria ZnanaKancelaria

Ubezwłasnowolnienie: wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe i całkowite

Ubezwłasnowolnienie orzeka sąd okręgowy, a wniosek może złożyć wyłącznie małżonek, krewny w linii prostej, rodzeństwo albo przedstawiciel ustawowy. Całkowite pozbawia zdolności do czynności prawnych i kończy się ustanowieniem opieki, częściowe ją ogranicza i kończy się kuratelą. Opłata od wniosku wynosi 100 zł, a sprawy nie da się załatwić u notariusza. Poniżej znajdziesz adwokata i radcę prawnego ze swojego miasta.

67 450 prawników wykonujących zawód bez rejestracji

Wyszukiwanie i przeglądanie profili jest bezpłatne i bez limitu.

Stan prawny: Kodeks cywilny t.j. Dz.U. 2026 poz. 795, Kodeks postępowania cywilnego t.j. Dz.U. 2026 poz. 468.

100 zł Opłata sądowa od wniosku
Sąd okręgowy Właściwy sąd pierwszej instancji
3 grupy Osób uprawnionych do złożenia wniosku
960 zł Stawka minimalna pełnomocnika

Podstawa: art. 544 i art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. 2026 poz. 468), art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1228) oraz § 8 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. 2026 poz. 215). Stawka minimalna to podstawa rozliczenia kosztów przez sąd, a nie cennik kancelarii.

Dwa rodzaje

Ubezwłasnowolnienie całkowite a częściowe: czym się różnią

Kodeks cywilny opisuje dwie odrębne instytucje, a nie dwa stopnie tej samej. Różnią się przesłanką, wiekiem osoby, skutkiem dla jej czynności prawnych i tym, kogo sąd ustanawia. To rozróżnienie sąd wpisuje wprost do postanowienia (art. 557 Kodeksu postępowania cywilnego), więc warto wiedzieć, o co się wnosi, zanim powstanie pismo.

Kryterium Ubezwłasnowolnienie całkowite Ubezwłasnowolnienie częściowe
Podstawa prawna Art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego Art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego
Przesłanka Osoba nie jest w stanie kierować swym postępowaniem Stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia spraw
Wiek osoby Ukończone 13 lat Pełnoletność, a wniosek można złożyć rok wcześniej (art. 545 § 3 KPC)
Zdolność do czynności prawnych Brak zdolności Zdolność ograniczona (art. 15 Kodeksu cywilnego)
Kogo ustanawia sąd Opiekuna, chyba że osoba pozostaje pod władzą rodzicielską (art. 13 § 2) Kuratora (art. 16 § 2)
Skutek czynności prawnej Czynność jest nieważna, poza drobnymi sprawami życia codziennego (art. 14) Czynność zobowiązująca lub rozporządzająca wymaga zgody przedstawiciela (art. 17 i art. 18)

Przyczyny są w obu wypadkach te same: choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inny rodzaj zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwo lub narkomania. Rozstrzyga skutek, jaki ten stan wywołuje. Sąd bada, czy osoba w ogóle nie kieruje swoim postępowaniem, czy tylko potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw, i dobiera do tego węższy albo szerszy środek.

Krąg uprawnionych

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie

Katalog z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego jest zamknięty. Wniosek zgłasza małżonek osoby, której wniosek dotyczy, jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo, a także jej przedstawiciel ustawowy. Nikt inny. To najczęstszy powód, dla którego sprawy kończą się na etapie formalnym: partner bez ślubu, macocha, teść, kuzyn, przyjaciel czy pracownik ośrodka pomocy społecznej nie są w tym katalogu.

Jest jeszcze ograniczenie wewnątrz katalogu. Krewni nie mogą zgłosić wniosku, jeżeli osoba ma już przedstawiciela ustawowego (art. 545 § 2). Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można natomiast złożyć już na rok przed osiągnięciem pełnoletności, co ma znaczenie dla rodziców dzieci z niepełnosprawnością intelektualną planujących opiekę po osiemnastych urodzinach (art. 545 § 3).

Osoba spoza katalogu nie jest całkiem bezradna. Postępowanie toczy się z udziałem prokuratora (art. 546 § 2), a prokurator może samodzielnie wystąpić z wnioskiem. Do postępowania mogą też wstąpić w każdym jego stadium organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną praw osób z niepełnosprawnością (art. 546 § 3).

Ostrzeżenie z ustawy warto przeczytać dosłownie: kto zgłosił wniosek o ubezwłasnowolnienie w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny (art. 545 § 4). To przepis wymierzony w konflikty rodzinne, w których wniosek bywa narzędziem nacisku, na przykład przy sprawach spadkowych albo przy sporze o majątek.

Uczestnicy z mocy prawa

Kto bierze udział w sprawie

  • Wnioskodawca: osoba, która złożyła wniosek.
  • Osoba, której dotyczy wniosek: jest uczestnikiem zawsze, także wtedy gdy się nie stawia (art. 546 § 1 pkt 1).
  • Przedstawiciel ustawowy, jeżeli został wcześniej ustanowiony.
  • Małżonek osoby, której dotyczy wniosek, nawet gdy sam wniosku nie składał.
  • Prokurator: postępowanie toczy się z jego udziałem (art. 546 § 2).
  • Doradca tymczasowy, jeżeli sąd uzna go za konieczny dla ochrony osoby lub jej mienia (art. 548 § 1).

Doradca tymczasowy ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo (art. 549 § 1), więc jego ustanowienie zmienia sytuację prawną jeszcze przed wyrokiem.

Art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego

Ubezwłasnowolnienie: jakie dokumenty trzeba złożyć razem z wnioskiem

Wymagany dokument zależy od podstawy wniosku, a nie od tego, czy chodzi o ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe. Sąd żąda go, zanim w ogóle doręczy wniosek pozostałym uczestnikom, i wyznacza na to termin. Rynek pisze zbiorczo o „zaświadczeniu lekarskim", a przepis wymienia cztery różne dokumenty. Różnica jest kosztowna, bo art. 552 § 2 każe sądowi wniosek odrzucić, jeżeli dokumentów brakuje albo jeżeli nie uprawdopodobniają one choroby, niedorozwoju ani zaburzeń.

Podstawa wniosku Dokument podstawowy Dokument dodatkowy
Choroba psychiczna Świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę o stanie psychicznym osoby, której dotyczy wniosek Brak wymogu dodatkowego dokumentu
Niedorozwój umysłowy Opinia psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej osoby, której dotyczy wniosek Brak wymogu dodatkowego dokumentu
Pijaństwo Świadectwo lekarza psychiatry albo opinia psychologa, zależnie od stanu osoby Zaświadczenie poradni przeciwalkoholowej
Narkomania Świadectwo lekarza psychiatry albo opinia psychologa, zależnie od stanu osoby Zaświadczenie z poradni leczenia uzależnień

Ustawa przewiduje jeden wentyl bezpieczeństwa: sąd nie odrzuci wniosku, jeżeli złożenie takich dokumentów nie jest możliwe. Powołanie się na tę furtkę wymaga jednak wykazania, dlaczego zdobycie świadectwa czy opinii jest niewykonalne, na przykład gdy osoba konsekwentnie odmawia kontaktu z lekarzem. Poza dokumentami medycznymi do wniosku dołącza się odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, bo to one dowodzą, że wnioskodawca w ogóle mieści się w katalogu z art. 545 § 1.

Procedura

Ubezwłasnowolnienie krok po kroku: jak wygląda procedura

Postępowanie prowadzi się w trybie nieprocesowym, a jego przebieg opisują art. 544 do 560 Kodeksu postępowania cywilnego. Sześć etapów poniżej to kolejność, w której czynności następują po sobie w każdej sprawie.

  1. Krok 1

    Wniosek do sądu okręgowego

    Wniosek składa małżonek, krewny w linii prostej, rodzeństwo albo przedstawiciel ustawowy (art. 545 § 1). Właściwy jest sąd okręgowy miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy (art. 544).

  2. Krok 2

    Kontrola dokumentów przed doręczeniem

    Zanim sąd doręczy wniosek, żąda w wyznaczonym terminie świadectwa psychiatry lub opinii psychologa, a przy pijaństwie i narkomanii także zaświadczenia właściwej poradni (art. 552 § 1). Braki oznaczają odrzucenie wniosku (art. 552 § 2).

  3. Krok 3

    Wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek

    Sąd wysłuchuje ją niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa oraz psychiatry lub neurologa (art. 547 § 1). Tej czynności nie przeprowadza się na posiedzeniu zdalnym (art. 547 § 4).

  4. Krok 4

    Badanie przez biegłych

    Osoba musi być zbadana przez biegłego psychiatrę lub neurologa oraz przez psychologa (art. 553 § 1). Opinia ocenia nie tylko stan zdrowia, ale też zakres zdolności do samodzielnego prowadzenia swoich spraw (art. 553 § 2).

  5. Krok 5

    Rozprawa i postanowienie

    Orzeczenie może zapaść tylko po rozprawie (art. 555). W postanowieniu sąd wskazuje, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy częściowe, i z jakiego powodu je orzeka (art. 557). Postępowanie toczy się z udziałem prokuratora (art. 546 § 2).

  6. Krok 6

    Sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna lub kuratora

    Sąd okręgowy przesyła z urzędu odpis prawomocnego postanowienia sądowi opiekuńczemu (art. 558 § 1). Dopiero tam zapada decyzja o osobie opiekuna albo kuratora. Przy oddaleniu wniosku sąd zawiadamia o potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej (art. 558 § 2).

Właściwość i skład sądu

Ubezwłasnowolnienie w jakim sądzie i w jakim składzie

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych, a właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek; w braku miejsca zamieszkania sąd miejsca jej pobytu. Tak brzmi art. 544 w obowiązującym tekście jednolitym (Dz.U. 2026 poz. 468). Nie jest to sprawa dla sądu rejonowego, nawet jeżeli osoba mieszka w małej miejscowości, i nie jest to czynność notarialna.

Warto zwrócić uwagę na skład, bo tutaj rynek powtarza informację nieaktualną. Tekst jednolity Kodeksu postępowania cywilnego z 2018 roku (Dz.U. 2018 poz. 1360) miał w art. 544 § 1 słowa „które rozpoznają je w składzie trzech sędziów zawodowych". Obowiązujące brzmienie tego przepisu już ich nie zawiera, a art. 560 § 3 stanowi wprost, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w składzie jednego sędziego. Sprawdziliśmy to przez porównanie dwóch tekstów jednolitych, bo dziesiątki polskich stron prawniczych nadal opisują skład trzyosobowy jako obowiązujący.

Po prawomocnym postanowieniu sprawa wraca do sądu rejonowego. To sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna dla ubezwłasnowolnionego całkowicie albo kuratora dla ubezwłasnowolnionego częściowo, a odpis postanowienia trafia do niego z urzędu (art. 558 § 1). Dwa sądy w jednej sprawie to najczęstsze źródło nieporozumień: pytanie „kiedy dostanę dokument opiekuna" dotyczy już innego postępowania niż samo ubezwłasnowolnienie.

Sąd może ustanowić adwokata lub radcę prawnego z urzędu nawet bez wniosku osoby, której sprawa dotyczy, jeżeli ze względu na stan zdrowia psychicznego nie jest ona zdolna do złożenia wniosku, a udział pełnomocnika sąd uzna za potrzebny (art. 560[1]). Wnioskodawca takiego udogodnienia nie ma i pełnomocnika opłaca sam albo występuje o zwolnienie od kosztów.

Koszty

Ile kosztuje sprawa o ubezwłasnowolnienie

Stała jest tylko opłata sądowa: 100 zł od wniosku. Reszta rachunku zależy od liczby biegłych i od tego, czy prowadzisz sprawę z pełnomocnikiem. Poniżej każda pozycja z podstawą prawną. Tam, gdzie ustawa kwoty nie wyznacza, piszemy to wprost, zamiast podawać liczbę, której nikt nie jest w stanie potwierdzić.

Pozycja Kwota Podstawa
Opłata sądowa od wniosku 100 zł Art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
Opłata skarbowa od pełnomocnictwa 17 zł Załącznik do ustawy o opłacie skarbowej, część IV; nie pobiera się jej od pełnomocnictwa dla małżonka, wstępnego, zstępnego lub rodzeństwa
Zaliczka na opinię biegłych Ustala sąd Sąd określa wysokość i termin postanowieniem; kwota zależy od liczby biegłych i zakresu badania
Stawka minimalna adwokata 960 zł § 8 ust. 1 pkt 27 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie
Stawka minimalna radcy prawnego 960 zł Analogiczny przepis rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych
Obserwacja w zakładzie leczniczym Koszt postępowania Sąd zarządza ją tylko na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy (art. 554 § 1 KPC)

Jedno zwolnienie jest w ustawie z góry: osoba ubezwłasnowolniona nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w sprawach o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia (art. 96 ust. 1 pkt 9a ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Nie obejmuje ono wnioskodawcy w sprawie o samo ubezwłasnowolnienie, który przy trudnej sytuacji majątkowej może wystąpić o zwolnienie od kosztów na zasadach ogólnych. Więcej o tym, jak sądy rozliczają wynagrodzenie pełnomocnika, znajdziesz we wpisie o stawkach adwokackich oraz o kosztach zastępstwa procesowego.

Skutki

Co daje ubezwłasnowolnienie i czego nie daje

Ubezwłasnowolnienie całkowite oznacza brak zdolności do czynności prawnych. Czynność dokonana przez taką osobę jest nieważna, z jednym wyjątkiem: umowa należąca do powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego staje się ważna z chwilą wykonania, chyba że rażąco krzywdzi osobę niezdolną do czynności prawnych (art. 14 Kodeksu cywilnego). Zakupy w sklepie zostają więc ważne, sprzedaż mieszkania nie.

Ubezwłasnowolnienie częściowe działa łagodniej. Osoba zachowuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a zgody kuratora wymagają te czynności, przez które zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem (art. 17). Umowa zawarta bez zgody jest ważna, jeżeli przedstawiciel ją potwierdzi (art. 18 § 1), więc rodzina ma czas zareagować.

Czego ubezwłasnowolnienie nie załatwia? Nie przenosi majątku na opiekuna ani na rodzinę: opiekun zarządza cudzym majątkiem pod nadzorem sądu opiekuńczego i na czynności przekraczające zwykły zarząd potrzebuje zezwolenia sądu. Nie zastępuje leczenia ani przymusowej terapii, bo te reguluje ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Nie rozwiązuje też sporu o pieniądze: jeżeli chodzi o długi bliskiej osoby, właściwą drogą bywa raczej upadłość konsumencka albo negocjacje z wierzycielami.

Sąd nie musi orzec ubezwłasnowolnienia nawet wtedy, gdy diagnoza jest jednoznaczna. Postępowanie dowodowe ma ustalić stan zdrowia, sytuację osobistą, zawodową i majątkową osoby, rodzaj spraw wymagających prowadzenia oraz sposób zaspokajania jej potrzeb życiowych (art. 554[1] § 1). Jeżeli osoba radzi sobie z pomocą rodziny, sąd może wniosek oddalić i zawiadomić sąd opiekuńczy o potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej (art. 558 § 2).

Zanim złożysz wniosek

Rozwiązania łagodniejsze od ubezwłasnowolnienia

  • Pełnomocnictwo notarialne: działa tylko wtedy, gdy mocodawca jest jeszcze w stanie świadomie je udzielić, więc decyduje moment.
  • Kurator dla osoby niepełnosprawnej: ustanawia go sąd opiekuńczy do pomocy w prowadzeniu spraw, bez odbierania zdolności do czynności prawnych.
  • Doradca tymczasowy: środek na czas trwania sprawy, jeżeli majątek wymaga natychmiastowej ochrony (art. 548 § 1).
  • Zgoda sądu na konkretną czynność: czasem wystarcza do jednej sprawy, na przykład do sprzedaży nieruchomości.

Wybór między tymi drogami to pierwsza rozmowa z prawnikiem, a nie decyzja do podjęcia po lekturze wzoru wniosku. Pierwszą konsultację da się odbyć zdalnie: zobacz porady prawne online.

W Twoim mieście

Adwokat od ubezwłasnowolnienia w największych miastach

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, więc pełnomocnika zwykle wybiera się w tym samym mieście. Wybierz miasto i przejdź do listy adwokatów oraz radców prawnych z rejestrów izb.

Zanim podpiszesz umowę, sprawdź numer wpisu pełnomocnika w rejestrze adwokatów i radców prawnych. Sprawy rodzinne bywają prowadzone razem z innymi: jeżeli w tle jest rozstanie rodziców, zobacz adwokata rozwodowego.

Częste pytania

Ubezwłasnowolnienie: pytania, które zadajecie najczęściej

Na czym polega ubezwłasnowolnienie?
Sąd odbiera osobie zdolność do czynności prawnych w całości albo ją ogranicza, bo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych osoba ta nie kieruje swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw. Podstawą jest art. 13 i art. 16 Kodeksu cywilnego. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, dla częściowo kuratelę.
Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?
Tylko trzy grupy osób: małżonek, krewni w linii prostej oraz rodzeństwo, a także przedstawiciel ustawowy (art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Krewni nie mogą złożyć wniosku, jeżeli osoba ma już przedstawiciela ustawowego. Sąsiad, konkubent czy dalszy krewny wniosku nie złoży, może jedynie zawiadomić prokuratora.
Ubezwłasnowolnienie w jakim sądzie?
W sądzie okręgowym właściwym dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy tego miejsca nie ma, dla miejsca jej pobytu (art. 544 Kodeksu postępowania cywilnego). Nie jest to sprawa dla sądu rejonowego ani dla notariusza. Opiekę lub kuratelę ustanawia potem sąd opiekuńczy, czyli sąd rejonowy.
Ubezwłasnowolnienie jakie dokumenty trzeba złożyć?
To zależy od podstawy wniosku. Przy chorobie psychicznej sąd żąda świadectwa lekarza psychiatry, przy niedorozwoju umysłowym opinii psychologa, przy pijaństwie dodatkowo zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej, a przy narkomanii zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień (art. 552 § 1). Bez nich sąd wniosek odrzuca.
Ile kosztuje sprawa o ubezwłasnowolnienie?
Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Do tego dochodzi zaliczka na opinie biegłych, której wysokość sąd ustala postanowieniem w konkretnej sprawie, oraz wynagrodzenie pełnomocnika. Stawka minimalna adwokata i radcy prawnego w tej sprawie to 960 zł.
Ubezwłasnowolnienie ile trwa?
Ustawa nie wyznacza terminu, a długość sprawy zależy głównie od tego, jak szybko biegli wydadzą opinię. Kodeks limituje wyłącznie obserwację szpitalną: nie dłużej niż sześć tygodni, wyjątkowo do trzech miesięcy (art. 554 § 1). Kompletny wniosek z dokumentami z art. 552 § 1 skraca sprawę najbardziej.
Czy ubezwłasnowolnienie można cofnąć?
Tak. Sąd uchyla ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzekł, i może to zrobić także z urzędu (art. 559 § 1). Może również zamienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe przy poprawie stanu zdrowia albo częściowe na całkowite przy pogorszeniu. Wniosek może złożyć sam ubezwłasnowolniony.
Czy ubezwłasnowolnienie można załatwić u notariusza?
Nie. Ubezwłasnowolnienie orzeka wyłącznie sąd okręgowy po rozprawie (art. 544 i art. 555), notariusz nie ma tu żadnych kompetencji. U notariusza sporządza się pełnomocnictwo, które działa tylko wtedy, gdy mocodawca jest jeszcze w stanie świadomie je udzielić, i bywa rozwiązaniem zamiast sprawy sądowej.
Ubezwłasnowolnienie alkoholika: czy sąd je orzeknie?
Pijaństwo jest wprost wymienione w art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego jako możliwa przyczyna, ale samo nadużywanie alkoholu nie wystarcza. Sąd bada, czy osoba nie kieruje swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw. Do wniosku trzeba dołączyć zaświadczenie poradni przeciwalkoholowej.

Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. Każda sprawa o ubezwłasnowolnienie opiera się na indywidualnej opinii biegłych, a przepisy o postępowaniu bywają nowelizowane; swoją sprawę omów z adwokatem lub radcą prawnym.

Znajdź adwokata od ubezwłasnowolnienia

67 450 adwokatów i radców prawnych z rejestrów, z numerem wpisu do sprawdzenia. Napisz, kogo dotyczy sprawa i jaka jest podstawa wniosku, a pokażemy prawników prowadzących sprawy rodzinne i opiekuńcze.