Wypowiedzenie pełnomocnictwa przez adwokata: kiedy i jak

Adwokat ma obowiązek wypowiedzieć pełnomocnictwo, gdy z okoliczności wynika, że klient stracił do niego zaufanie. Tak stanowi § 51 Kodeksu Etyki Adwokackiej i jest to obowiązek, a nie uprawnienie. W postępowaniu cywilnym samo wypowiedzenie nie kończy jednak sprawy: art. 94 § 2 KPC nakazuje adwokatowi działać za stronę jeszcze przez dwa tygodnie, chyba że mocodawca zwolni go z tego obowiązku. W sprawie karnej z obroną obligatoryjną termin dwóch tygodni w ogóle nie występuje, bo o dalszym udziale dotychczasowego obrońcy decyduje sąd na podstawie art. 378 § 3 KPK. Poniżej rozdzielamy sytuacje, które w praktyce najczęściej się mylą, i pokazujemy, co trzeba zrobić po kolei.

Kiedy adwokat musi wypowiedzieć pełnomocnictwo

Punktem wyjścia jest § 51 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu. Przepis zaczyna się od stwierdzenia, że stosunek klienta do adwokata oparty jest na zaufaniu, a dopiero z tego wyprowadza obowiązek: adwokat obowiązany jest wypowiedzieć pełnomocnictwo, gdy z okoliczności wynika, że klient stracił do niego zaufanie. Konstrukcja jest tu ważniejsza, niż się wydaje. Nie chodzi o to, czy adwokat chce dalej prowadzić sprawę, ani nawet o to, czy klient złożył formalne oświadczenie. Liczy się obiektywny stan wynikający z okoliczności.

Ten sam paragraf zawiera zastrzeżenie, o którym łatwo zapomnieć: adwokat nie może nadużyć tej zasady w celu uzyskania zwolnienia z prowadzenia sprawy z urzędu. Powoływanie się na rzekomą utratę zaufania po to, żeby zejść z niewygodnej sprawy z urzędu, jest więc naruszeniem etyki, a nie sprytnym wyjściem. Reszta obowiązków zawodowych, w które ten przepis się wpisuje, opisana jest w przewodniku po kodeksie etyki adwokackiej.

W praktyce powody dzielą się na trzy grupy. Pierwsza to właśnie utrata zaufania, sygnalizowana zwykle nie oświadczeniem, lecz zachowaniem: klient przestaje przekazywać informacje, kwestionuje każdą czynność, równolegle konsultuje sprawę u innego prawnika. Druga to konflikt interesów, który ujawnił się dopiero w toku sprawy, na przykład gdy okazuje się, że druga strona jest klientem kancelarii w innej sprawie (§ 22 lit. c). Trzecia to sytuacje, w których dalsze prowadzenie sprawy wymagałoby od adwokata działania sprzecznego z prawem lub z zasadami etyki, bo klient oczekuje czynności, których wykonać nie wolno.

Wypowiedzenie przez adwokata a wypowiedzenie przez klienta: to dwa różne przepisy

Tu powstaje najczęstsze nieporozumienie. Teksty w sieci powołują się na art. 94 § 1 KPC jako na podstawę wypowiedzenia pełnomocnictwa przez adwokata, tymczasem ten przepis mówi wyłącznie o wypowiedzeniu przez mocodawcę, czyli przez klienta. Adwokata dotyczy § 2 tego samego artykułu i to on tworzy najważniejszy obowiązek praktyczny.

Dwa tygodnie z art. 94 § 2 KPC to nie formalność. W tym czasie adwokat nadal jest pełnomocnikiem ze wszystkimi konsekwencjami: odbiera korespondencję z sądu, biegną mu terminy procesowe, a zaniechanie czynności w tym okresie może wyrządzić klientowi szkodę i uruchomić odpowiedzialność zawodową. Wyjątkiem jest zwolnienie przez samego mocodawcę, dlatego w praktyce warto o takie zwolnienie wprost poprosić w piśmie kierowanym do klienta.

Jak wypowiedzieć pełnomocnictwo klientowi krok po kroku

Kolejność ma znaczenie, bo od dat liczą się terminy. Najpierw pismo do klienta, potem zawiadomienie sądu, a nie odwrotnie.

1. Pismo do klienta. Oświadczenie o wypowiedzeniu pełnomocnictwa. Nie trzeba w nim szczegółowo uzasadniać przyczyn, a przy utracie zaufania zwykle nie należy tego robić, bo opis okoliczności może naruszać interes klienta. Wystarczy wskazanie, że stosunek zaufania ustał. Warto natomiast zawrzeć prośbę o zwolnienie z obowiązku z art. 94 § 2 KPC oraz informację o stanie sprawy i najbliższych terminach.
2. Doręczenie w sposób, który da się wykazać. Od daty doręczenia liczy się okres dwóch tygodni, więc to ona bywa później sporna. List polecony za potwierdzeniem odbioru jest klasykiem, ale coraz częściej wystarcza korespondencja opatrzona podpisem elektronicznym z potwierdzeniem doręczenia, o ile klient wcześniej zgodził się na taki kanał kontaktu.
3. Zawiadomienie sądu. Odrębne pismo procesowe do akt sprawy, z informacją o wypowiedzeniu i o dacie, od której biegnie okres z art. 94 § 2 KPC. Do zawiadomienia dołącza się dowód poinformowania klienta.
4. Działanie przez dwa tygodnie. Chyba że klient zwolnił z tego obowiązku. W tym okresie należy podejmować czynności niecierpiące zwłoki, przede wszystkim pilnować terminów na środki zaskarżenia.
5. Wydanie dokumentów i rozliczenie. Na żądanie klienta adwokat ma niezwłocznie udostępnić wszystkie otrzymane dokumenty oraz pisma, które jako pełnomocnik otrzymał od sądu i organów prowadzących sprawę (§ 53 Kodeksu Etyki Adwokackiej). Rozliczenie honorarium podlega wymogowi szczególnej skrupulatności z § 50.

Wypowiedzenie pełnomocnictwa do obrony w sprawie karnej

W postępowaniu karnym mechanizm jest inny i to jest druga rzecz, którą warto rozdzielić. Nie stosuje się tu art. 94 KPC, więc nie ma terminu dwóch tygodni. Kluczowy jest art. 378 KPK, ale tylko w sprawach, w których oskarżony musi mieć obrońcę, czyli przy obronie obligatoryjnej.

Jeżeli w takiej sprawie oskarżony korzysta z obrony z wyboru, a obrońca lub sam oskarżony wypowiada stosunek obrończy, sąd, prezes sądu lub referendarz sądowy ustanawia obrońcę z urzędu, o ile oskarżony nie powołał nowego obrońcy z wyboru. W razie potrzeby rozprawę przerywa się lub odracza. Najważniejszy dla adwokata jest § 3: sąd podejmuje zarazem decyzję, czy dotychczasowy obrońca może bez uszczerbku dla prawa oskarżonego do obrony pełnić obowiązki do czasu podjęcia obrony przez nowego obrońcę. Innymi słowy to sąd, a nie adwokat, wyznacza moment faktycznego zakończenia obrony.

Osobno uregulowana jest sytuacja obrońcy z urzędu. Art. 378 § 2 KPK przewiduje, że sąd na uzasadniony wniosek obrońcy lub oskarżonego zwalnia obrońcę z jego obowiązków i wyznacza oskarżonemu innego obrońcę z urzędu. Wniosek musi być uzasadniony, a samo powołanie się na utratę zaufania bez wskazania okoliczności bywa niewystarczające, zwłaszcza że § 51 Kodeksu Etyki Adwokackiej wprost zakazuje nadużywania tej przesłanki do zejścia ze sprawy z urzędu.

Czego nie wolno przy okazji wypowiedzenia

Zakończenie współpracy nie zwalnia z żadnego obowiązku zawodowego, który powstał wcześniej. Najważniejszy jest oczywiście obowiązek zachowania w tajemnicy wszystkiego, czego adwokat dowiedział się w związku z prowadzeniem sprawy, i to bezterminowo. Wypowiedzenie pełnomocnictwa nie otwiera drogi do komentowania sprawy ani do wyjaśniania osobom trzecim, dlaczego doszło do rozstania. Szczegółowo opisaliśmy to w przewodniku o tajemnicy adwokackiej.

Druga pułapka to zatrzymywanie dokumentów jako zabezpieczenia nieuregulowanego honorarium. § 53 Kodeksu Etyki Adwokackiej nie przewiduje takiego wyjątku: dokumenty wydaje się niezwłocznie na żądanie klienta, a spór o wynagrodzenie prowadzi się osobno. Naruszenie tych zasad jest przewinieniem dyscyplinarnym w rozumieniu art. 80 Prawa o adwokaturze, a katalog kar z art. 81 sięga od upomnienia po wydalenie z adwokatury. Jak taka sprawa wygląda od strony klienta, który składa zawiadomienie, opisaliśmy we wpisie o tym, gdzie złożyć skargę na adwokata.

Najczęstsze pytania

Czy adwokat może wypowiedzieć pełnomocnictwo w każdej chwili?

Może wypowiedzieć w każdej chwili, ale nie w każdej chwili przestaje działać. W postępowaniu cywilnym art. 94 § 2 KPC nakazuje mu prowadzić sprawę jeszcze przez dwa tygodnie, chyba że mocodawca zwolni go z tego obowiązku. W sprawie karnej z obroną obligatoryjną o momencie zakończenia obowiązków decyduje sąd na podstawie art. 378 § 3 KPK. Sam fakt złożenia oświadczenia nie kończy więc automatycznie zaangażowania w sprawę.

Jakie są przyczyny wypowiedzenia pełnomocnictwa przez adwokata?

Najczęstsza i jedyna wymieniona wprost w Kodeksie Etyki Adwokackiej to utrata zaufania klienta, przy której § 51 tworzy obowiązek, a nie możliwość wypowiedzenia. Poza nią w praktyce występują ujawniony w toku sprawy konflikt interesów z § 22 oraz sytuacje, w których klient oczekuje czynności sprzecznych z prawem lub zasadami etyki. Brak zapłaty honorarium bywa powodem faktycznym, ale sam w sobie nie zwalnia z obowiązków wynikających z art. 94 § 2 KPC.

Czy adwokat musi uzasadnić wypowiedzenie pełnomocnictwa?

Przepisy tego nie wymagają i zwykle lepiej tego nie robić szczegółowo. Uzasadnienie opisujące przebieg współpracy trafia do akt sprawy, a więc staje się dostępne dla przeciwnika procesowego. Wystarczające jest wskazanie, że stosunek zaufania ustał. Wobec sądu istotna jest data wypowiedzenia i data poinformowania klienta, a nie powody rozstania.

Czy adwokat z urzędu może zrezygnować z prowadzenia sprawy?

Nie samodzielnie. W postępowaniu cywilnym art. 95 KPC odsyła do art. 94 i wymaga zwolnienia przez sąd od obowiązku zastępowania strony. W postępowaniu karnym art. 378 § 2 KPK przewiduje, że sąd zwalnia obrońcę z urzędu na jego uzasadniony wniosek i wyznacza innego obrońcę. Dodatkowo § 51 Kodeksu Etyki Adwokackiej zakazuje powoływania się na utratę zaufania po to, aby uzyskać zwolnienie z prowadzenia sprawy z urzędu.

Od kiedy wypowiedzenie pełnomocnictwa działa wobec sądu i przeciwnika?

Art. 94 § 1 KPC rozdziela te dwa momenty przy wypowiedzeniu dokonanym przez mocodawcę. Wobec sądu skutek następuje z chwilą zawiadomienia go o wypowiedzeniu, a wobec przeciwnika i pozostałych uczestników dopiero z chwilą doręczenia im tego zawiadomienia przez sąd. Dlatego samo pismo wysłane do przeciwnika niczego nie załatwia: doręczenia dokonuje sąd.

Jeżeli prowadzisz kancelarię i chcesz, żeby klienci trafiali do Ciebie na podstawie sprawdzalnych danych z rejestru izby, a nie z przypadkowych list, przejmij swój profil w katalogu. Właściwą izbę i jej organy znajdziesz w przewodniku o izbach adwokackich.