Aplikacja radcowska a praca na etacie: co wolno aplikantowi

Tak, aplikację radcowską można łączyć z etatem i robi tak większość aplikantów. Pracownikowi wpisanemu na listę aplikantów przysługuje zwolnienie od pracy na obowiązkowe zajęcia szkoleniowe niezależnie od tego, czy pracodawca zgodził się na aplikację. Zgoda pracodawcy rozstrzyga wyłącznie o tym, czy za czas tego zwolnienia należy się wynagrodzenie, a nie o tym, czy zwolnienie w ogóle przysługuje. Ta różnica wynika z art. 34 ustawy o radcach prawnych i bywa opisywana nieściśle, bo wiele poradników skraca ją do zdania „trzeba mieć zgodę pracodawcy". Poniżej pełen zakres uprawnień pracującego aplikanta, osobno sytuacja pracy w urzędzie i w sądzie, oraz to, co zmienia się dopiero po wpisie na listę radców prawnych.

Czy podczas aplikacji radcowskiej można pracować na etacie

Ustawa nie zawiera żadnego zakazu zatrudnienia aplikanta radcowskiego. Przeciwnie, art. 34 w całości zakłada, że aplikant jest pracownikiem, i reguluje jego relację z pracodawcą. Aplikacja odbywa się w kancelarii radcy prawnego, w spółce radców prawnych lub radców i adwokatów albo w jednostce organizacyjnej, a zajęcia teoretyczne prowadzi izba, zwykle w wyznaczone dni tygodnia. Model, w którym aplikant pracuje na pełen etat i wychodzi na zajęcia, jest więc regułą, a nie wyjątkiem.

Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy, które łatwo pomylić. Czym innym jest miejsce odbywania aplikacji, czyli patronat i praktyka, a czym innym umowa o pracę i pracodawca. Bardzo często to ten sam podmiot, bo kancelaria zatrudnia aplikanta i jednocześnie zapewnia mu patrona, ale nie musi tak być. Aplikant może być zatrudniony w firmie, a odbywać praktykę u patrona prowadzącego własną kancelarię.

Co dokładnie daje art. 34 pracującemu aplikantowi

Cały katalog uprawnień mieści się w jednym artykule i składa się z czterech elementów. Poniższe zestawienie pokazuje, które z nich zależą od zgody pracodawcy, a które nie.

Konstrukcja przepisu jest czytelna dopiero wtedy, gdy zestawi się ust. 1 z ust. 2 obok siebie. Oba mówią o tym samym uprawnieniu, czyli o zwolnieniu od pracy na obowiązkowe zajęcia, i różnią się wyłącznie końcówką o wynagrodzeniu. Gdyby zgoda pracodawcy warunkowała samo zwolnienie, ust. 2 nie miałby żadnej treści, bo opisywałby sytuację, w której nic nie przysługuje.

Czy pracodawca może nie zgodzić się na aplikację

Może. Ustawa nie nakłada na pracodawcę obowiązku wyrażenia zgody i nie przewiduje trybu odwołania od odmowy. Skutek odmowy jest jednak węższy, niż się zwykle sądzi: pracownik nadal wychodzi na obowiązkowe zajęcia, tylko za ten czas nie dostaje wynagrodzenia. W praktyce oznacza to policzalny koszt, bo zajęcia zajmują zwykle jeden dzień w tygodniu przez większą część roku szkoleniowego.

Z perspektywy pracodawcy zgoda bywa opłacalna mimo kosztu wynagrodzenia za dni nieobecności, bo aplikant po sześciu miesiącach może zastępować radcę prawnego przed sądami, organami ścigania oraz organami państwowymi i samorządowymi, z wyjątkiem Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Dla kancelarii to realne zwiększenie mocy procesowej. Właśnie dlatego kancelarie i działy prawne prowadzą nabór aplikantów w powtarzalnych, corocznych cyklach, często obsługiwanych przez system rekrutacyjny, zgranych z terminem ogłoszenia wyników egzaminu wstępnego.

Aplikacja radcowska a praca w urzędzie

Praca w administracji nie koliduje z aplikacją radcowską. Aplikant zatrudniony w urzędzie korzysta z tych samych uprawnień z art. 34 co każdy inny pracownik, łącznie ze zwolnieniem na zajęcia i z 30 dniami urlopu przed egzaminem radcowskim. Ustawa o radcach prawnych nie zawiera dla aplikantów żadnego przepisu o niepołączalności z zatrudnieniem w administracji.

Więcej, praca w urzędzie bywa naturalnym przedłużeniem tej ścieżki, bo art. 9 ust. 3 wprost przewiduje, że radca prawny wykonuje pomoc prawną w organie państwowym lub samorządowym, w wyodrębnionej komórce podległej bezpośrednio kierownikowi tego organu. Ustawa projektuje więc rolę radcy w urzędzie, zamiast ją ograniczać.

Aplikacja radcowska a praca w sądzie i prokuraturze

Tu odpowiedź wymaga rozdzielenia dwóch momentów, bo w sieci mieszają się one najczęściej. W trakcie aplikacji praca w sądzie, na przykład na stanowisku asystenta sędziego, nie powoduje żadnych konsekwencji na gruncie ustawy o radcach prawnych. Przepis o zawieszeniu prawa do wykonywania zawodu, czyli art. 28, dotyczy radcy prawnego wpisanego na listę radców. Art. 33 ust. 5 wylicza zamknięcie, które przepisy stosuje się odpowiednio do aplikantów, i art. 28 w tym wyliczeniu nie występuje.

Sytuacja zmienia się po wpisie na listę radców prawnych. Art. 28 ust. 1 pkt 2 stanowi, że zawieszenie prawa do wykonywania zawodu następuje w razie podjęcia pracy w organach wymiaru sprawiedliwości, w organach ścigania lub w kancelarii notarialnej. Uchwałę w tej sprawie rada izby podejmuje w terminie 30 dni od powzięcia wiadomości o zdarzeniu.

Istnieje jednak wyjątek, który przesądza o praktyce i o którym łatwo nie wiedzieć. Art. 28 ust. 3 wyłącza zawieszenie wobec osób zatrudnionych na stanowiskach radców prawnych w tych samych organach. Radca prawny obsługujący sąd jako prawnik wewnętrzny zachowuje więc prawo wykonywania zawodu, natomiast ten sam człowiek zatrudniony w tym sądzie jako asystent sędziego zostanie zawieszony. Decyduje charakter stanowiska, a nie sama nazwa instytucji.

30 dni urlopu przed egzaminem radcowskim

Najbardziej wymierne uprawnienie z całego artykułu to płatny urlop na przygotowanie do egzaminu radcowskiego: 30 dni kalendarzowych z wynagrodzeniem w wysokości 80%. Trzy szczegóły decydują o tym, jak go zaplanować. Po pierwsze, są to dni kalendarzowe, a nie robocze, więc miesiąc urlopu obejmuje także weekendy. Po drugie, wynagrodzenie jest obniżone do 80%, co warto uwzględnić w budżecie na ten miesiąc. Po trzecie, i najważniejsze, ustawa pozwala skorzystać z tego uprawnienia tylko raz, więc osoba, która nie zda egzaminu za pierwszym podejściem, nie dostanie drugiego takiego urlopu.

Osobno, i niezależnie od tej puli, przysługuje zwolnienie od pracy z zachowaniem pełnego wynagrodzenia na sam udział w egzaminie wstępnym i radcowskim. Dni egzaminu nie trzeba więc odliczać ani od urlopu wypoczynkowego, ani od tych 30 dni.

Co zmienia wpis na listę radców prawnych

Po zdaniu egzaminu radcowskiego i wpisie na listę etat pozostaje dopuszczalny, bo art. 8 ust. 1 wymienia stosunek pracy jako jedną z form wykonywania zawodu, obok umowy cywilnoprawnej, własnej kancelarii i spółki. To właśnie ta cecha odróżnia zawód radcy prawnego od adwokatury, w której art. 4b ust. 1 pkt 1 Prawa o adwokaturze zakazuje wykonywania zawodu osobie pozostającej w stosunku pracy. Szczegóły tego zakazu i jego jedynego wyjątku opisujemy w osobnym tekście o tym, czy adwokat może pracować na etacie.

Etat radcy prawnego ma jednak dwie ustawowe cechy, o których warto wiedzieć przed podpisaniem umowy. Art. 9 ust. 1 nakazuje, by radca prawny w stosunku pracy zajmował samodzielne stanowisko podległe bezpośrednio kierownikowi jednostki organizacyjnej, a art. 9 ust. 4 zakazuje polecania mu czynności wykraczających poza zakres pomocy prawnej. Są to gwarancje niezależności, a nie kwestie umowne, więc nie można ich skutecznie wyłączyć w umowie.

Jest też jedno realne ograniczenie. Art. 8 ust. 6 dopuszcza występowanie radcy prawnego w charakterze obrońcy w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe wyłącznie wtedy, gdy radca nie pozostaje w stosunku pracy. Etat i obrona karna wykluczają się więc wzajemnie. Wyjątek dotyczy jedynie pracowników badawczych i badawczo-dydaktycznych, czyli etatu na uczelni. Jeżeli obrona w sprawach karnych jest celem zawodowym, ten przepis powinien ważyć przy wyborze między aplikacją radcowską a adwokacką bardziej niż różnice w opłatach. Po wpisie na listę reguła zostaje ta sama, tylko dochodzą do niej uprawnienia z art. 9 do 22[4]. Rozpisaliśmy je w tekście o tym, co wolno radcy prawnemu na etacie.

Aplikacja radcowska a status bezrobotnego

Aplikanci pytają o to często, bo aplikacja nie jest zatrudnieniem i sama w sobie nie daje dochodu, a jednocześnie pochłania czas i pieniądze. Ustawa o radcach prawnych tej kwestii nie reguluje, bo rozstrzyga o niej wyłącznie ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz praktyka konkretnego urzędu pracy. Status zależy w szczególności od gotowości do podjęcia zatrudnienia i od wymiaru zajęć, więc jest to pytanie do powiatowego urzędu pracy, a nie do izby. Warto zapytać przed rejestracją, a nie po niej.

Niezależnie od statusu warto pamiętać o art. 32(1) ust. 4: rada okręgowej izby radców prawnych może zwolnić aplikanta z opłaty rocznej w całości lub w części, odroczyć jej płatność albo rozłożyć ją na raty. Koszty szkolenia osoby zwolnionej pokrywa wtedy izba ze środków własnych. Dla osoby bez stałego dochodu to zwykle ważniejsze niż sam status, bo opłata roczna jest największą pojedynczą pozycją na całej ścieżce. Pełne rozbicie kwot znajdziesz w przewodniku o tym, ile kosztuje aplikacja radcowska.

Najczęstsze pytania

Czy trzeba informować pracodawcę o aplikacji radcowskiej?

Ustawa nie przewiduje formalnego obowiązku zgłoszenia, ale bez rozmowy z pracodawcą nie da się skorzystać z art. 34, bo zwolnienie od pracy trzeba wykazać. Praktycznie sprowadza się to do wystąpienia o zgodę: jeżeli pracodawca ją wyrazi, czas obowiązkowych zajęć jest płatny, jeżeli odmówi, zwolnienie nadal przysługuje, lecz bez wynagrodzenia.

Ile dni w tygodniu zajmują zajęcia na aplikacji radcowskiej?

Harmonogram ustala każda okręgowa izba radców prawnych samodzielnie, więc różni się między izbami. W praktyce zajęcia obejmują zwykle jeden dzień roboczy w tygodniu przez większą część roku szkoleniowego, czasem w połączeniu z sobotami. Dokładny plan izba publikuje przed rozpoczęciem roku szkoleniowego, a aplikacja startuje 1 stycznia.

Czy aplikant radcowski może prowadzić własną działalność gospodarczą?

Ustawa o radcach prawnych nie zakazuje tego aplikantom. Ograniczenia dotyczą wykonywania zawodu radcy prawnego, a aplikant zawodu jeszcze nie wykonuje: może jedynie zastępować radcę prawnego w zakresie z art. 35(1), i to na podstawie upoważnienia. Sam nie świadczy pomocy prawnej we własnym imieniu, więc działalność nie może polegać na prowadzeniu kancelarii.

Czy można przerwać aplikację i wrócić do niej później?

Rada okręgowej izby radców prawnych może na wniosek aplikanta podjąć uchwałę przedłużającą termin, w którym ma on przystąpić do egzaminu radcowskiego. Osobno warto pamiętać, że sam pozytywny wynik egzaminu wstępnego uprawnia do złożenia wniosku o wpis na listę aplikantów przez dwa lata od doręczenia uchwały o wyniku, więc rozpoczęcie aplikacji można odłożyć o rok bez ponownego zdawania testu.

Jeżeli jesteś już wpisany na listę radców prawnych, sprawdź, czy Twój profil w publicznym rejestrze jest aktualny. Powstaje on automatycznie z danych izby, a po przejęciu sam decydujesz, co jeszcze się na nim znajdzie. Zasady i zakres opisuje strona dla prawników.